beyaz.az

Haqqinda.az

Axtardığın haqqında - Hər gün yeni məlumat öyrən

İnsan orqanizminin irsi xüsusiyyətləri

İrsiyyət haqqında elm genetika adlanır. İnsanda irsi əlamətləri genlər daşıyır. Genlər özləri xromosomda yerləşir. Xromosomlar orqanizmin hər bir hüceyrəsinin nüvəsinə daxildir. Hər bir heyvan növünə və insana hüceyrə nüvəsində sabit miqdarda xromosom olması xasdır. İnsanda xromosom dəsti 46-dır, bu da 23 cüt təşkil edir.
İnsanın irsi əlamətlərini valideynlərdən uşaqlara ötürən cinsiyyət hüceyrələri yetişdikdən sonra bölünürlər, bunun sayəsində cüt xromosomlar ayrılırlar. Bir neçə fazadan sonra yarım xromosom dəs-tindən ibarət yetişmiş hüceyrə əmələ gəlir. Deməli, hər bir yetişmiş, yə'ni mayalanmağa hazır yumur-hüceyrəsi və hər bir yetişmiş kişi toxumu 23 xromosomdan ibarət olur. Mayalandıqda, yəni iki cinsi hüceyrə bitişdikdə insana xas 46 xromosomlu yeni orqanizm əmələ gəlir.
Yetişmiş cinsi hüceyrələrin nüvəsindəki xromo-somların tərkibində 22 somatik xromosom—irsi əlamət daşıyıcıları və 1 cinsi xromosom olur. Somatik xromosomları rəqəmlərlə (1-dən 22-yə qədər). cinsi xromosomları isə X, ya da Y hərfləri ilə işarələyirlər. Qadın cinsi daşıyıcısı olan xromosom Y adlanır. Bütün qadınların cinsi hüceyrəsi bircinsli, yəni ancaq X-xromosomlu, kişilərin spermatozoidi isə müxtəlif cinsli olur. Onların bir qismi X—xromosomu, digər qismi isə Y—xromosomu daşıyır. İki cinsi hüceyrə birləşdikdə yumurta xromosomu və spermatozoid xromosomu cüt-cüt birləşirlər, yəni 1-ci 1-ci ilə, 2-ci 2-ci ilə və i. a. Beləliklə, rüşeym xromosom dəstinin bir hissəsini anadan, o biri hissəsini atadan alır.
Gələcək uşağın cinsi—yumurta hüceyrələrinin X-, ya Y-xromosom ilə mayalanmasından asılıdır. Əgər yumurta hüceyrəsi X-xromosomlu spermatozoidlə birləşmişsə qız, Y-xromssomla birləşmişsə oğlan olacaqdır.
Hərdən gələcək ana həkimdən soruşur ki, uşağa qalma prosesində dölun mayalanmasına müdaxilə edib istәyәn cinsdәn olan uşaq doğmaq olarmı? Vә yaxud uşağın oğlan vә qız olduğunu әvvәlcәdәn bilmәk olarmı?
Uşağın cinsinin müәyyәn edilmәsi prosesinә müdaxilә etmәk çox cazibәli olsa da, demək lazımdır ki, bu, çox çәtin problemdir. Lakin alimlәr bu cəhddәn әl çәkmirlər. Bu yaxınlarda çox maraqlı müşaһidәlәr әldә edilmişdir, Müәyyәn edilmişdir ki, spermatozoidlәr qadının uşaqlıq yoluna ovulyasiyadan (yetişmiş yumurta һüceyrәsinin qopması) 2—24 saat әvvәl düşәrsә, çox vaxt oğlan, ovulyasiyadan 25—36 saat әvvәl düşdükdә isә qız olur. Ovulyasiyanın vaxtını cәdvәl vasitәsilә vә bazal temperaturun qalxması ilә müәyyәn edirlәr. Uşaqlıq yolunda temperaturun qalxmasını bilmәk üçün onu yataqda ikən düz bağırsaqda ölçürlәr. Lakin daһa dәqiq mәlumatlar göstәrir ki, uşaqlıq yolunda temperaturun qalxması nәinki ovulyasiya ilә birlikdә, һәmçinin ondan 1—3 sutka әvvәl dә baş verir. Buna baxmayaraq, ovulyasiyanı düzgün tәyin etmәk üçün dәqiq nişanәlәr mövcuddur. Yumurtalığın maye ilә dolu follikulu yetişmiş yumurta һüceyrәsi ilə birlikdә partlayarkәn qasıq maһiyәsindә ya sağda, ya da solda deşici ağrı һiss olunur. Bәzәn ağrı çox da güclü olmur vә qadınlar ona mәһәl qoymurlar. Lakin әgәr ovulyasiya gününü tәyin etməyi qarşınıza mәqsәd qoy-musunuzsa, onda orqanizminizdә baş verәn һәr bir ağrıya fikir vermәlisiniz. Әgәr aybaşı tsikli (cәd-vәldә göstәrildiyi kimi) sabitdirsә (bununla isә һər qadın fәxr edә bilmәz) onda bu üsuldan istifadә edərәk istәdiyiniz cinsdәn olan uşaq doğa bilәrsiniz.
Lakin artıq uşağa qalmısınızsa, onun oğlan vә ya qız olduğunu xeyli əvvәl tәyin etmək olar. Bunun uçün dölətrafı mayeni xüsusi laboratoriyalarda tәdqiq edirlәr .
Müasir genetik tәdqiqatlar göstәrir ki, insanın xromosomları çox dözümlü vә sabitdir. Lakin bəzən xarici tәsirlәrin (ağır zәһәrlәnmә, şüalanma və s.) altında irsiyyәt daşıcısı olan genlәrin zәdәlәnmәsi baş verә bilәr. Nәticәdә sağlam valideynlәrdәn anadangәlmә qüsuru, yәni xromosom xәstәliyi olan uşaqlar doğula bilәr ki, bu da sonradan irsәn bütün nәslә tәsir göstәrir.
Bundan başqa һәlә elmә bәlli olmayan səbәblər üzündәn bәzәn cinsiyyәt һüceyrәlәrinin bölunmәsi prosesi pozulur. Bu vaxt xromosomların һansı cütü isә ayrılmır vә nәticәdә nüvәsindә artıq xromosom olan yetişmiş yumurta һüceyrәsi әməlә gәlir. Mayalandıqdan sonra rüşeymin һüceyrәlәrindә 46 deyil, 47 xromosom olur. Bu artıq xromosom uşağın һәm fiziki һәm də zeһni inkişafının pozulması ilә nәticәlənə bilər. Nüvәnin xromosom aparatında baş verәn , dəyişikliklәr һәrdәn öz-özünә uşaqsalmaya gәtirib çıxarır.
Әgәr qadında öz-özünә uşaqdüşmә halları olmuşsa, ya da ailәdә qüsurlu uşaq doğulmuşsa, onda növbəti һamilәlik baş vermәmişdәn әvvəl әr-arvad һәkimlə mәslәһətlәşmәlidirlәr. Bunun üçün böyük şәһərlərdə xüsusi tibbi genetik mәslәһәtxanalar yaradılmışdır, burada lazımi tәdqiqatlar aparılır.


Tarix: 13.01.2015 / 13:48 Müəllif: Aziza Baxılıb: 102 Bölmə: Maraqlı Məlumatlar