beyaz.az

Haqqinda.az

Axtardığın haqqında - Hər gün yeni məlumat öyrən

Osmanlı donanması

Osmanlı Donanması ya da köhnə adıyla Donanma-yı Hümâyûn — Osmanlı Dövlətinin dəniz qüvvələri. XIV əsrdə yaradılıb. Osmanlı Dövləti 1323-cü ildə Qaramürsəli fəth edərək dənizə çatdı. Qaramürsəl bəyin rəhbərliyində ilk donanma yaradıldı və Kocaelidə baş verən döyüşlərdə dənizdən dəstək təmin edildi. 1327-ci ildə Qaramürsəldə ilk Osmanlı limanı quruldu və beləcə dəniz gücünün rəsmiləşdirilməsi işləri başladı . Osmanlı donanmasında iyerarxiya sistemə keçildi. İlk Derya Bəyi (Donanma Komandiri), Qaramürsəl bəy oldu. 1337-ci ildə Kocaeli ələ keçirildi. Beləliklə 1353-cü ildə reallaşacaq olan Rumeliyə keçidin yolu açıldı. Bundan sonra donanmanın mərkəzi sırasıyla İzmit, Gelibolu və son olaraq da İstanbul oldu. İstanbulun fəthində II Mehmet donanmadan faydalandı. Qaradənizdə və Aralıq dənizində təsiri artan Osmanlı donanması Misir səfərində Osmanlı qüvvələrinə məntiqi dəstək təmin etdi. 1538-ci ildə Preveze Dəniz Döyüşü qazanıldı. Bundan sonra Cerbe Deniz Döyüşü də qazanıldı. Malta mühasirəyə alındı ancaq bir şey əldə edilə bilmədi. Osmanlı donanmasını böyütmək üçün bir çox liman quruldu, ehtiyac duyulan vəsaitlər Kocaelidən, Bigada, Samsunda, Kastamonundan və Aydından gətirilirdi. Kapitan-ı Deryalara ənənə olaraq Cəzayir bəylərbəyliyi verilərdi. Liman-i Amirenin olduğu Kasımpaşanın inzibati məsuliyətçisi donanma idi. Gelibolu, Aralıq dənizi adaları və İzmirin bəzi yerləri Osmanlı kapitanlarına iqta olaraq verilərdi. 16. əsrdə Hind Okeanında Portuqaliya Krallığına qarşı Hadim Süleyman Paşa və Piri Rəis rəhbərliyində səfərlər təşkil edilsə də, Portuqaliya donanması üstün gəldi və Piri Rəis edam edildi. İnebahdı müharibəsindən sonra ağır itkilər verən Osmanlı donanması, itkinlərini bərpa etməyi bacardı. Osmanlı Dövləti durğunluq dövründən etibarən dəniz ticarətində Avropalı dövlətlərdən geri qaldı. XVIII Əsrdə Mezomorto Hüseyn Paşanın cəhdləri ilə donanmada islahat keçirildi. Lakin dənizlərdə ciddi bir üstünlük təmin edilə bilmədi. 1773-ci ildə Cəzairli Qazi Həsən Paşanın Kapitan-ı Derya olmasıyla Dəniz Məktəbi açıldı, burada müasir təhsil verilməyə başlandı və 1776-cı ildə Liman-i Amirenin yaxınlarında ikinci Dəniz Məktəbi olaraq Hendesehane-i Bahri açıldı. 19. Əsrdə Osmanlı Dövləti, Fransanın Misir yürüşündə İngilis donanmasından yardım aldı. Bundan sonra III Səlimin islahatlarını davam etdirən II Mahmud dövründə donanma 1827-ci ildə baş vermiş Navarin dəniz döyüşündə məhv edildi. II Mahmud dövründə ABŞ-lı mühəndislərin köməkləriylə islahatlar davam etdi. Osmanlı limanları müasir dəniz sənayesinə uyğunlaşdırıldı və dövrün ən böyük döyüş gəmisi ünvanını əlində tutan Mahmudiyə də o dövrdə dənizə endirildi. II Mahmudun ölümündən sonra bu mühəndislər İstanbulu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Taxta çıxan Əbdülmecit dövründə 1840-cı ildə Dəniz məclisi quruldu və müasir donanma işləri davam etdi. İlk dənizçilik şirkəti Şirkət-i Hayriyə də bu dövrdə qurulmuşdu. Əbdüləziz dövründə isə 1867-ci ildə Dəniz Nazirliyi quruldu. Əbdüləziz dövründə davam edən islahatlar ilə xarici ölkələrdən çox sayda müasir döyüş gəmisi satın alındı. 1878-ci ildən etibarən II Əbdülhəmidin laqeydliyi nəticəsində donanma, Haliçdə tərk edildi və dənizə açılmadı. 1897-ci il Osmanlı-Yunan müharibəsində Osmanlı donanması özünü göstərə bilmədi. 1909-cu ildə Donanma Cəmiyyətinin səyləri ilə müasir donanma işləri xalqın maddi yardımlarıyla davam etdi. Bu cəmiyyətin səyləri ilə çox sayda müasir döyüş gəmisi satın alındı. Alman zabitlərdən ibarət olan bir heyət ilə islahat işləri canlandı. Trablis Müharibəsində və Balkan Müharibəsində Osmanlı donanması fəaliyyət göstərdi. Lakin I Dünya Müharibəsində Egey dənizində məhdud fəaliyyət göstərmək məcburiyyətində qalan donanma Çanaqqala Dəniz Döyüşlərində müvəffəqiyyətli oldu. I Dünya Müharibəsinin ardından donanma, Mərmərə dənizində İttifaq qüvvələrinin nəzarəti altına girdi.

Osmanlıdan əvvəlki dövr
1071-ci ildə baş verən Malazgirt döyüşündən sonra Anadoluya yerləşməkdə olan Səlcuq Dövləti 1081-ci ildə Egeyə və Mərmərəyə çatmışdı. Bizanslılardan və İtalyanlardan öyrənilən texnikalarla ilk donanma işlərinə başlandı. Çaxa bəy, İstanbulda əsir olduğu müddətdə bu texnikaları öyrəndi. III Nikeforosun ölümündən sonra taxta çıxan yeni Bizans imperatoru I Aleksios Komnenos Çaxa Bəyi sərbəst buraxdı və ya Çaxa Bəy qaçdı. Bundan sonra İzmirdə Çaxa Bəyliyi quruldu. Burada bilinən ilk Türk donanması quruldu, 1089-cu ildə Midilli və 1090-cı ildə Saqqız ələ keçirildi. İznikdə Ebülkasım, yeni bir donanma inşasına başladısa da Bizansın müdaxiləsi ilə gəmilər yandırıldı. Anadolu Səlcuq Dövləti dövründə ticarət təhlükəsizliyini təmin etmək üçün dənizçiliyə əhəmiyyət verildi. 1207-ci ildə liman şəhəri olan Antalya ələ keçirildi. Sinopda liman quruldu. I İzzəddin Keykavus 1214-cü ildə Kipr Krallığı və 1216-cı ildə Venesiya ilə ticarət razılaşması imzaladı. Misir ilə dəniz ticarəti vardı. Bu dövrə rast gələn Səlib yürüşləri Səlcuq ticarətinə mənfi təsir edirdi. Antalya işğal olunduqdan sonra Səlcuqlular 1216-cı ildə şəhəri geri aldı. 1220-ci ildə taxta çıxan I Alaəddin Keyqubad o dövrdə Kalonoros olaraq bilinən Alanyanın fəth etdi və Alain adını verdi. Alanyada liman quruldu, bu liman ilk mütəşəkkil liman olaraq görülməkdədir. 1225-ci ilə qədər Alanya ilə Silifke arasındakı bir çox sahil qalası ələ keçirildi. Ayrıca Keyqubad 1224-cü ildə Hüsaməddin Çoban əmrində bir Qaradəniz donanması hazırlatdı və səfərə çıxdı. Krımın Sudan şəhəri ələ keçirildi. Sudakdaki Səlcuq hakimiyyətinin nə qədər sürdüyü bilinməməklə birlikdə 1239-cu ildə monqol işğallarına qədər Səlcuq hakimiyyətində qaldığı təxmin edilir. Keykubadın ölümündən sonra taxta çıxan II Qiyasəddin Keyxosrov dövründə Monqol istilaları başladı və Kösədağ Müharibəsi ilə dövlət zəiflədi aralarında Sinopun da olduğu bir çox Qaradəniz bölgəsi Trabzon İmperatorluğu tərəfindən ələ keçirildi. Ancaq 1266-cı ildə Sinop geri alındı. Kösədağ müharibəsindən etibarən Anadolu Səlcuq Dövləti Monqollardan asılı hala gəldi. Xüsusilə Qərbi Anadoluda bir çox uc bəyliyi quruldu. Bu bəyliklər bəziləri dənizçiliklə maraqlandı. Dənizçi bəyliklər bəziləri Karesioğulları, Aydınoğulları, Məntəşəoğulları və Saruhanoğulları idi. Bu bəyliklərə aid dəniz qüvvələri Egeyə axınlar etdi. Karesioğulları Bəyliyi, qurduğu limanda gəmilər inşa etməkdə idi. Aydınoğlu Qazi Umur bəy, Egey dənizində bir çox müvəffəqiyyət əldə etdi və Çanaqqala Boğazı ilə Rodos arasında qəti bir hakimiyyət qurdu. XIV Əsrdə Osmanlı Bəyliyi genişləməyə başladı, zamanla bu bəyliklər hakimiyyət altına alındı və Osmanlı donanmasının təməlləri atıldı.

Quruluş dövrü
1323-cü ildə Mərmərə dənizinə çatan Osmanlı Dövləti 1324-cü ildə Karesioğulları Bəyliyinin 24 gəmidən ibarət köməyini aldı. Bu kömək qüvvətinin başında Qaramürsəl bəy dayanmışdı. Bu donanma ilk olaraq Mərmərə dənizində təhlükəsizliyi təmin edirdi. 1327-ci ildə Qaramürsəldə ilk liman quruldu və ilk Osmanlı gəmiləri inşa edildi. Osmanlı donanması iyerarxiya nizamına keçmiş 1324 eləcə də 1390 illəri arasındakı donanma komandirlərinə Dərya Bəyi deyilirdi. 1337-ci ildə İzmitə ələ keçirilməsindən sonra Mərmərə dənizindəki Osmanlı hakimiyyəti qüvvətləndi. 1353-cü ildə Rumeliyə keçid asanlaşdı. XIV Əsrdə Qaramürsələ yanında Edincikde, Geliboluda və İzmitdə liman quruldu. Bunlardan ən böyüyü 1401-ci ildə I Bəyazid tərəfindən qurulmuş olan Gelibolu limanı idi. Quruluş dövründə Osmanlı donanması Çanaqqala Boğazını əldə tutmaq və Mərmərənin təhlükəsizliyini təmin etmək ilə vəzifələndirilmişdi. 1390-cı ildən etibarən donanma komandirlərinə Kapitan-ı Dərya (Kapitan Paşa) deyilməyə başlandı. Bəyazid İstanbulu əhatə etdiyində donanmadan faydalandı amma Xaçlıların gəlməsi səbəbiylə mühasirəni qaldırdı. Ankara müharibəsindən sonra başlayan Fetret Dövründə Osmanlı donanmasının vəziyyətinə dair məlumat yoxdur. Lakin bundan sonra taxta çıxan I Mehmet dövründə 1416-cı ildə Venesiya ilə dəniz döyüşü baş verdi və döyüşü Osmanlılar itirdi, sülh razılaşması əldə edildi. II Murat dövründə isə, Osmanlı donanması Venesiyada üstünlük təmin etdi.1430-cu ildə Selanik mühasirə altında ikən Venesiya donanması Çanaqqala önlərinə gəldi. Edilən dəniz döyüşlərində Osmanlı donanması qazandı və bundan sonra Selanik ələ keçirildi. 1451-ci ildə taxta keçən II Mehmet İstanbulun fəthi üçün hazırlıqlara başladı. Bu hazırlıqlarda Osmanlı donanması gücləndirildi. Yüz əlli parçadan ibarət olan (Bəzi Rum tarixçilərə görə dörd yüzdən çox) bir Osmanlı donanması hazırlanmışdı. Fatih mühasirədə donanmadan faydalandı. 21 Apreli 22 Aprelə bağlayan gecə bir neçə Osmanlı gəmisi qurudan keçirilərək Haliçə endirildi. İstanbul fəth edildikdən sonra II Mehmet 1455-ci ildə Liman-i Amirəni qurdu və Osmanlı donanmasının yeni mərkəzi İstanbul oldu.

Yüksəlmə dövrü
Yüksəlmə dövrünə girildiyində Osmanlı Dövlətinin birdən çox limanı var idi. II Mehmet dövründə dənizlərdə çox səfər edildi, Trabzon, Amasra alındı. 1463-cü ildə 16 il davam edəcək Osmanlı-Venesiya müharibəsi başladı. Geliboluda hazırlanan gəmilər ilə Egeydə bir neçə bölgə və Gedik Əhməd Paşa əmrində Qara dənizin şimalı nəzarət altına alındı.1479-cu ildə Osmanlı donanması İyonya dənizi ndəki bir çox adanı ələ keçirdi. 1480-ci ildə Otranto Gedik Əhməd Paşa əmrindəki donanma tərəfindən işğal edildi. Bu adanın işğal edilmesindeki məqsəd Venesiyanı Adriatikə həbs etmək olduğu təxmin edilməkdədir. Lakin Cem Sultan problemi səbəbiylə Otranto unuduldu. II Bəyazid dövründə Osmanlı donanması inkişafını davam etdirdi. Endülüsdəki Müsəlmanlara verilən dəstək üçün Kamal Rəis əmrindəki Osmanlı donanması Aralıq dənizinin qərbinə açıldı və İspan donanmasına üstünlük təmin etdi. 1499-ci ildə Venesiya ilə başlayan döyüş, Osmanlı üstünlüyü ilə sona çatdı. 1512-ci ildə Osmanlı taxtına I Səlim keçdi, Məmlük Dövləti ilə olan döyüşlərində donanmadan məntiqi dəstək aldı. Misirin fəthi ilə Ədviyyat yolunun Aralıq dənizi çıxış nöqtəsi tam nəzarət altına alındı. 1513-ci ildə Piri Rəis, çəkdiyi dünya xəritəsini padşaha təqdim etdi. I Səlim, Misirin və Suriyanın fəthindən sonra əldəki limanların qeyri-kafi olduğunu düşünərək Liman-i Amirəni böyütdü. Eyni anda 130 ədəd gəmi hazırlaya biləcək bir tutuma çatdı. Ardından Süveyşdə, Rusçukda, Birecikdə liman quruldu. Çaylar üzərində qurulan liman incə donanma inşa etməkdə idi. Bu arada Barbaros Hayreddin, Osmanlı idarəsinə qatılmışdı və bu da Osmanlı denizçiliyinə müsbət təsir etdi. 1520-ci ildə I Səlim öldü və taxta I. Süleyman keçdi, Belqradın ələ keçirilməsi üçün quru ordusunda hazırlıqlar edilərkən, Tuna çayında incə donanma toplanmaqda idi. Nəticə olaraq şəhər ələ keçirildi. Eyni il Piri Rəis, Kitab-Bəhriyyə adındakı kitabı hazırlamışdı. Kitabda Aralıq dənizinin bir çox ətraflı xəritəsi var. 1522-ci ildə Rodos adası mühasirəyə alındı, mühasirəyə Kurdoğlu Muslihittin Rəis əmrindəki 400 gəmidən ibarət Osmanlı donanması dəstək verdi, ada ələ keçirildi. 1528-ci ildə Piri Rəis, çəkdiyi ikinci dünya xəritəsini padşaha verdi. 1533/34-cü ildə Barbaros Hayreddin Paşa İstanbula gəldi və kapitan-ı dərya elan edildi, Osmanlı donanması daha da gücləndirildi. 1538-ci ildə Barbaros, Andrea Doria əmrindəki sayca çox üstün səlib donanması ilə Preveze açıqlarına qarşılaşdı və səlib donanmasını məğlub etdi, heç gəmi itkisi olmayan Osmanlı donanması, çox sayda səlib döyüş gəmisini batırdı. Osmanlı donanmasının bu böyük zəfərindən sonra Osmanlı Dövləti Aralıq dənizinin hakim gücü olaraq görülməyə başlandı.
1543-ci ildə Fransanın kömək tələbi üzərinə Barbaros Hayreddin əmrində 100-160 arasında döyüş gəmisindən meydana gəldiyi təxmin edilən donanma səfərə çıxdı. Osmanlı əsgərləri Fransızlar tərəfindən mərasimlə qarşılandı və 20 Avqust 1543 tarixində Nice ələ keçirildi. Fransız - Osmanlı hərbi iş birliyində Barbaros, Fransız donanmasının əskiklərindən çox giley edirdi. Barıt çəlləkləri zənn edilən çəlləklər əslində şərabla dolu idi. Toulon limanı müvəqqəti müddətə Barbarosun əmrinə verildi. Bölgədəki kilsələr məscidə çevrildi. Osmanlı pulu etibarlı qılındı və Osmanlı əsgərlərinin iqaməti təmin edildi. 1544-cü ildə I François, V Karl ilə sülh etdi və Osmanlı dəniz dəstəyinə ehtiyac qalmadı. 1546-cı ildə Barbaros Hayreddin öldü. Barbarosun ölümündən sonra Fransız - Osmanlı köməkləşməsi davam etdi. Morokko ilə Mostaganem müharibəsinə qədər davam edəcək qarşıdurmalar başladı. Əlcəzairdə Morokko hücumları darmadağın edildi. Barbaros sonrası dövrdə Turqut Rəis ilə Piyalə Paşa, Balear adalarına hücumlar təşkl etdi və Korsika ilə birlikdə Trablis sahilləri ələ keçirildi. 1560-cı ildə Şimali Afrikada Habsburq hakimiyyətini gücləndirmək üçün çox sayda döyüş gəmisindən ibarət bir səlib donanması yaradıldı. Səlib donanması Cerbe Adasını mühasirəyə aldı və qala ələ keçirildi. Lakin Piyalə Paşa gözləniləndən olduqca erkən gəldi və 9 May 1560 tarixində müharibə başladı. Müharibədə Səlib donanması qala ilə Osmanlı donanması arasında nizam almışdı. Osmanlı donanmasının nizamı isə yarım ay şəklində idi. Osmanlı donanması Səlib döyüş nizamını parçalamağı bacardı. Dəniz müharibəsi davam edərkən Səlib donanması komandiri Giovanni Andrea Doria qaçdı. Osmanlı donanması qalib gəldi və iyul ayında Cerbe qalası da ələ keçirildi. Qalanın fəthindən sonra İspan komandir Don Alvaro de Sand əsir alındı. 26 və ya 27 Sentyabr 1560 tarixində Osmanlı donanması İstanbula gəldi və sevinc nümayişləriylə qarşılandı.I. Süleyman səltənətinin son zamanlarında, 1565-ci ildə Maltaya Osmanlı dəniz hücumu başladı. 29 Mart 1565-ci ildə təxminən 180 parçadan ibarət olan Osmanlı donanmasının sursat yükləmələri tamamladı və dənizə açıldı. Osmanlı donanması Maltaya çatdığında adada Avropanın müxtəlif yerlərindən gəlmiş əsgərlər və cəngavər lər tapılırdı. Quruya əsgər çıxarıldı və mühasirə başladı, lakin bir şarapnel parçası Turqut Rəisi başından yaraladı və Turqut Rəis öldü. Saint Elmo qalası ələ geçirildiyse də digər böyük qalalar ələ geçirilə bilmədi (St. Michaeld və St. Anj qalaları), bu vaxt Siciliya Krallığı - Napoli Krallığı və Vatikan bir donanma təşkil edib köməyə göndərmişdi. Sentyabr ayında Osmanlı donanması əsgərlərini yığaraq geri çəkildi və mühasirə beləcə müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. Osmanlılar 30.000-ə qədər əsgər itirərkən Malta və müttəfiqləri isə təxminən 7.000 itki vermişdi. Malta uduzmasının ardından 1566-ci ildə Ceneviz idarəsindəki Saqqız Adası, Piyalə Paşa tərəfindən qan tökülmədən zaptedildi və beləcə Egey Dənizindəki Ceneviz varlığı sona çatdı. Yeni padşah II. Səlim, əvvəlki padişahlara nəzərən zəif və iradəsiz bir padşah idi. Venesiyalıların quldurluq etməsi üzərinə 1570-ci ildə Osmanlı donanması hazırlıqlarını tamamlayaraq Kiprı ələ keçirdi. Kiprdən sonra Osmanlı donanması məğlubiyyətə uğradı. Osmanlı donanması ilə Səlib donanması qarşı-qarşıya gəldi və çox sayda itki verildi. Osmanlı Dövləti bu itkiləri bərpa edə bildi və Osmanlı donanması yenidən dənizlərə açıldı. Lakin İnebahtıdakı əsgər itkiləri ciddi bir əksiklik təşkil etdi. 1574-cü ildə Tunis, Kapitan-ı Derya Kılıç Ali Paşa tərəfindən ələ keçirildi və Aralıq dənizidəki Osmanlı idarəsi gücləndi.


Tarix: 18.02.2015 / 18:10 Müəllif: Feriska Baxılıb: 324 Bölmə: Ölkələrinə görə tarix